expositie "Abel Tasman en de Verenigde Oostindische Compagnie"

zaterdag 23 oktober t/m zaterdag 4 december 1999

Gedurende de periode zaterdag 23 oktober t/m zaterdag 4 december 1999 werd in de N.H. kerk te Lutjegast een expositie gehouden over de "werkgever" van Abel Tasman, de Verenigde Oostindische Compagnie (de VOC). Het Abel Tasman Kabinet liep met deze expositie al vooruit op het jaar 2002, dat internationaal is aangewezen als "jaar van de VOC", omdat het dan 400 jaar geleden is dat de VOC werd opgericht.

Klik hier voor een foto van de opening van de expositie op zaterdag 23 oktober 1999

Klik hier voor een verslag van de 2 thema-avonden op vrijdag 5 en 26 nov. 1999

De Verenigde Oostindische Compagnie

foto Enkhuizen De Verenigde Oostindische Conpagnie (VOC) werd in 1602 opgericht op aandrang van de Staten-Generaal. Hiermee werd voorkomen dat Hollandse kooplieden elkaar zouden beconcurreren binnen de internationale handel. De VOC was zeer succesvol en verkreeg een monopolie-positie in Oost-Azië. De VOC had zelfs het recht om namens de Staten-Generaal verdragen te sluiten met andere landen en zonodig oorlog te voeren.

Het hoofdbestuur van de VOC werd gevormd door de 'Heren Zeventien', afgevaardigden van de zes VOC-kamers: Amsterdam, Rotterdam, Middelburg, Delft, Hoorn en Enkhuizen. In deze steden herinneren nog vele beelden, zoals pakhuizen en koopmanshuizen, aan het VOC-verleden (zie Enkhuizen, foto boven). In Azië waren belangrijke VOC-vestigingen te vinden o.a. in Indonesië (hoofdkwartier Batavia, het huidige Djakarta), India, Ceylon. Kaap de Goede Hoop (Afrika) was vanaf 1652 een vaste plaats waar de schepen verversingen aan boord namen.

De VOC gebruikte meerdere types schepen, zoals jachten, fluiten en galjoten. Schepen die waren bedoeld om ook weer met een lading naar Nederland terug te keren werden 'retourschepen' genoemd en waren vaak groter dan de schepen die hoofdzakelijk in Azië werden gebruikt. De 'Batavia' b.v. was zo'n retourschip. De handelswaar van de VOC bestond voor een groot deel uit specerijen als nootmuskaat, peper, kaneel, kruidnagel en foelie. Vanuit China kwam vooral zijde en porselein

Overzicht expositie VOC-logo

Voorwerpen uit de tijd van de VOC

Zowel van musea als van particuliere zijde heeft het Abel Tasman kabinet voorwerpen en documentatiemateriaal uit de VOC-periode in bruikleen. Bijzondere medewerking verleenden het nederlands scheepvaart museum Amsterdam, het noordelijk scheepvaart museum Groningen en antiquariaat B.C.M. Grijpma, Zuiderdiep, Groningen.

Foto: bouw van de replica van de 'Batavia' op de scheepswerf in Lelystad

foto bouw BataviaDe voorwerpen die tentoongesteld worden zijn meest afkomstig van vergane VOC-schepen zoals de "Batavia", de "Amsterdam", "t Vliegend Hart, de "Vergulde Draeck" en de "Geldermalsen". Het betreft enige scheepsinventaris, eetgerei, wapens en enig kostbaar porselein/aardewerk. Bijzonder is ook een houten VOC-kist met jaartal en monogram van de VOC. Bronzen kanonnen zorgen voor de beveiliging en miniatuur VOC-scheepjes (waaronder een hangmodel van een pinas) ontbreken natuurlijk niet. Liefhebbers van het lied "de Zilvervloot" kunnen eindelijk de zilveren "Spaanse matten" met eigen ogen zien, broederlijk in de vitrine naast oude VOC-geldstukken. Uniek is het boek "Itinerario" (1596) van de Azië-reis in Portugese dienst door Jan Huygen van Linschoten; dit boek was van groot belang voor latere Nederlandse zeevaarders.

lino BataviaBeeldend kunstenaar Pieter A. van Zetten uit Lelystad is op de expositie vertegenwoordigd met een serie linografieken waarin het proces van de bouw van de replica van de Oostindiëvaarder "Batavia" is vastgelegd.

>Op 4 oktober 1985 werd in Lelystad de kiel gelegd van een nieuw te bouwen 'Batavia', eens de trotse Oost-Indiëvaarder uit 1628 van de Verenigde Oostindische Compagnie. Al op zijn eerste reis in 1629 verging het schip voor de kust van Australië. Aan de bouw van de Batavia is via een speciaal project door een wisselende groep jongeren gewerkt. De bouw stond o.l.v. scheepsbouwmeester Willem Vos en was gereed in 1995.

[Lutjegast had natuurlijk graag de nieuwgebouwde Batavia uit Lelystad gedurende de expositie-periode op bezoek gehad. De aanlegkade bij het Van Starkenborghkanaal leent zich hier uitstekend voor. Helaas was er al een ander reisje voor het schip gepland: op 25 september 1999 vertrok de Batavia (in een dokschip) vanaf Lelystad naar Sydney en zal pas half april 2001 weer in de thuishaven Lelystad zijn. Tijdens de Olympische Spelen, zomer 2000, zal de Batavia dienen als ontvangstgelegenheid voor de Nederlandse Olympische delegatie, leden van het Koninklijk Huis, NOC, IOC etc.]

Documentatie en audio-visuele ondersteuning

* De leestafel biedt voldoende stof voor uitgebreide VOC-informatie. Ook zijn enkele historische boeken en documenten in te zien.

schermafdruk computerprogramma * Voor computeraars is er het programma 'de reis van Abel Tasman'. Aan de hand van reisverhaal, zeekaartjes, bijbehorende vragen en opdrachten kan per computer virtueel de reis van 1642/1643 (Tasmanië-NieuwZeeland) worden gevolgd. Dit computerprogramma(spel) is door Uitgeverij De Rode Planeet uit Zuidhorn (website http://www.drp.nl) gratis ter beschikking gesteld. Het is geschikt vanaf de hoogste groepen van het basisonderwijs. Het is een DOS-programma en draait ook nog op oudere 486-computers. Voor de liefhebbers is het programma te downloaden.

Download hier: tasman.exe, 730 kb

* Voor bezoekende groepen (op afspraak) kan o.a. een video worden vertoond over de VOC en/of ontdekkingsreizen.

* Om Sint-Nicolaas, kerstman enigszins tegemoet te komen zijn er ook enige attributen te koop, zoals de lesbrief van Bert Dijkstra en Geert Schreuder, een historisch kwartetspel, een video over de VOC met handleiding en enkele artikelen van de Nederlands Hervormde kerk (de expositieruimte).

Expositieruimte Nederlands Hervormde kerk Lutjegast

Als expositieruimte is gekozen voor de Nederlands Hervormde Kerk: een bijzonder sfeervolle locatie, die op zich al een bezoek waard is. De huidige kerk stamt uit 1877, waarbij diverse materialen en voorwerpen uit de oude N.H. kerk in ere zijn gebleven, zoals bijzonder houtsnijwerk (zie hieronder de "herenbank" van de familie Prott van Rikkerda), het doopfont en de zilveren avondmaalsbeker met de inscriptie: "Die Kercke Beker tot Lutkegast anno 1643" .

foto houtsnijwerk

Mogelijk zijn bij een brand de oude kerkelijke registers verloren gegaan. Uit deze kerkelijke archieven had misschien de juiste geboortedag van Abel Tasman kunnen worden opgespoord. In de 17e eeuw was het in Lutjegast gebruikelijk dat een pasgeborene in de kerk werd gedoopt. Aannemelijk is dus dat Abel Tasman in de oude N.H.kerk (destijds de enige kerk) is gedoopt door Theodorus Klinckhamer die in 1600 was aangesteld als pastor. Ten zuiden van deze kerk heeft volgens overlevering het geboortehuis van Abel Tasman of zijn familieleden gestaan: de Tiassemaheerd.

Een bijzonderheid bij de N.H.kerk vormt het familiegraf Bernard Johan von Prott en drie echtgenotes. Prott (1632-1703), verdediger van het fort Bourtange, is vooral bekend vanwege zijn verdedigingsstrijd tegen de bisschop van Munster. In het kerkkoor, onder de preekstoel, bevindt zich de grote donkergrijze zerk met namen van het familiegraf.

Bernard von Prott 'verrijkte' Lutjegast in 1676 met de bouw van de Rikkerdaborg, generaties lang het voornaamste bouwwerk in Lutjegast. Uitsterving van het jonkersgeslacht en het afschaffen van de pachterij van de omliggende heerden waren de voornaamste redenen dat het (dure) onderhoud van de borg niet meer mogelijk was. Rond 1830 werden de landerijen verkocht en de borg gesloopt. Er bestaan wel plannen het oude borgterrein in ere te herstellen en zo toegankelijk te maken voor publiek.

terug naar de beginpagina